گرمای هوا در سالهای اخیر به یکی از مهمترین پیامدهای تغییرات اقلیمی تبدیل شده است؛ پدیدهای که آثار آن تنها به افزایش دمای هوا محدود نمیشود و بخشهای مختلف محیطزیست از جمله پوشش گیاهی، حیاتوحش، تالابها و منابع طبیعی را نیز تحت تأثیر قرار میدهد. افزایش تبخیر، کاهش منابع آبی، تغییر رفتار گونههای جانوری، افزایش خطر آتشسوزی و تهدید تنوع زیستی، تنها بخشی از پیامدهایی است که کارشناسان نسبت به آن هشدار میدهند.
در همین راستا، مدیرکل حفاظت محیطزیست آذربایجان شرقی، رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای استان و معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیطزیست آذربایجان شرقی در گفتوگو با ایسنا، ابعاد مختلف تأثیر گرما بر طبیعت استان و راهکارهای کاهش این آسیبها را تشریح کردند.
افزایش دمای هوا و تغییرات اقلیمی، واقعیتی ملموس در سراسر جهان
مدیرکل حفاظت محیطزیست آذربایجان شرقی، در گفتوگو با ایسنا با اشاره به تفاوت میان تغییرات اقلیمی و تغییرات آبوهوایی اظهار کرد: تغییرات اقلیمی فرآیندی بلندمدت است که ساختار اقلیم یک منطقه را دستخوش تغییر میکند، در حالی که تغییرات آبوهوایی ممکن است در بازههای زمانی کوتاهتر و در مقایسه با دورههای مشابه سالهای گذشته قابل مشاهده باشد، اما آنچه امروز با آن روبهرو هستیم، واقعیتی غیرقابل انکار است و آثار آن در منطقه نیز بهخوبی دیده میشود.
محمدحسین حسنزاده با بیان اینکه این تغییرات یکشبه به وجود نیامده و با یک سال پربارش نیز از بین نخواهد رفت، افزود: اگرچه امسال نسبت به سالهای گذشته بارندگیهای مطلوبی داشتیم، اما این مسئله به معنای پایان گرمایش زمین یا بازگشت شرایط اقلیمی گذشته نیست. گرمایش جهانی همچنان ادامه دارد و امروز روزهایی با دمای بالای ۳۵ درجه سانتیگراد در آذربایجان شرقی به پدیدهای عادی تبدیل شده؛ در حالی که در دهههای گذشته چنین شرایطی به این شدت و تداوم مشاهده نمیشد.
وی با تأکید بر اینکه تنها راه کاهش خسارتهای ناشی از این پدیده، سازگاری با شرایط جدید اقلیمی است، گفت: اگر همچنان با همان شیوههای گذشته منابع طبیعی را مدیریت کنیم، خسارتهای سنگین و گاه جبرانناپذیری متوجه محیطزیست خواهد شد، اما اگر مدیریت سازگار با تغییرات اقلیمی را در پیش بگیریم، میتوان بخش قابل توجهی از آثار منفی این شرایط را کنترل کرد.
وی ادامه داد: تغییرات اقلیمی به طور مستقیم بر پوشش گیاهی، حیاتوحش و تمامی اجزای اکوسیستم اثر میگذارد و منطقه خاورمیانه، ایران و بهویژه شمالغرب کشور از جمله مناطقی هستند که بیشترین تأثیر را از این پدیده پذیرفتهاند.
مدیرکل حفاظت محیطزیست آذربایجان شرقی در ادامه با اشاره به افزایش احتمال وقوع آتشسوزی در مراتع و جنگلها همزمان با گرمتر شدن هوا اظهار کرد: هرچند بارندگیهای مناسب امسال موجب شده میزان آتشسوزیها نسبت به مدت مشابه سال گذشته کمتر باشد، اما با افزایش دما، خشک شدن تدریجی پوشش گیاهی و کاهش رطوبت، احتمال وقوع حریق در ادامه فصل تابستان افزایش خواهد یافت.
وی افزود: بخشی از این آتشسوزیها در طبیعت اجتنابناپذیر است، اما میتوان با افزایش آگاهی عمومی، تعداد و شدت آنها را تا حد زیادی کاهش داد. در این میان، نقش جوامع محلی، بهرهبرداران، کشاورزان، دامداران و همچنین گردشگران بسیار تعیینکننده است.
وی با تأکید بر ضرورت رعایت اصول ایمنی در طبیعت گفت: مردم باید تا حد امکان از روشن کردن آتش در طبیعت خودداری کنند و اگر ناچار به این کار شدند، پیش از ترک محل از خاموش شدن کامل آن اطمینان حاصل کنند. همچنین رها کردن بطریها و پسماندهای شیشهای در طبیعت به دلیل ایجاد اثر ذرهبینی، یکی از عوامل بروز آتشسوزی است که باید مورد توجه جدی قرار گیرد.
حسنزاده خاطرنشان کرد: محیطبانان و نیروهای حفاظت محیطزیست در شهرستانها و مناطق تحت مدیریت، آموزشهای لازم را برای مقابله با حریق دیدهاند و تجهیزات اولیه اطفای حریق نیز در اختیار دارند، اما حفاظت از طبیعت بدون همکاری مردم امکانپذیر نیست و هوشیاری شهروندان میتواند از وقوع بسیاری از حوادث جلوگیری کند.
وی در ادامه با اشاره به پیامدهای افزایش دما بر حیاتوحش استان اظهار کرد: گرمای هوا و خشکسالی، فشار مضاعفی بر گونههای جانوری وارد میکند؛ زیرا با کاهش پوشش گیاهی، منابع غذایی حیاتوحش محدودتر میشود و همزمان دسترسی به منابع آبی نیز کاهش مییابد. هرچند سازمان حفاظت محیطزیست با ایجاد آبشخورهای مصنوعی تلاش میکند بخشی از این کمبود را جبران کند، اما این آبشخورها هرگز نمیتوانند جایگزین چشمهها، برکهها و منابع طبیعی آب شوند.
وی افزود: در روزهای گرم سال، بسیاری از گونههای جانوری برای در امان ماندن از تنش گرمایی، فعالیت خود را کاهش میدهند و کمتر از ارتفاعات پایین میآیند، اما اگر منابع آب و پوشش گیاهی در ارتفاعات نیز کاهش یابد، شرایط برای ادامه حیات آنها دشوارتر خواهد شد.
مدیرکل حفاظت محیطزیست آذربایجان شرقی با اشاره به اینکه خشکسالی و گرمای هوا حتی بر سیاستهای حفاظتی سازمان نیز تأثیر میگذارد، گفت: سال گذشته به دلیل فشار ناشی از خشکسالی بر حیاتوحش، هیچ پروانه شکاری در کشور صادر نشد؛ زیرا گونههای جانوری در شرایط سختی قرار داشتند و وارد کردن هرگونه تنش مضاعف میتوانست خسارتهای بیشتری به جمعیت آنها وارد کند.
وی با تأکید بر اینکه حفاظت از محیطزیست بدون حضور مردم امکانپذیر نیست، اظهار کرد: سیاست اصلی سازمان حفاظت محیطزیست، حرکت به سمت مدیریت مشارکتی است. تجربه نشان داده هر جا مردم در کنار محیطزیست قرار گرفتهاند، نتایج بهتری حاصل شده است و بدون مشارکت عمومی، صیانت از منابع طبیعی و حیاتوحش عملاً غیرممکن خواهد بود.
وی در پایان تصریح کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری به افزایش اعتماد میان مردم و دستگاههای متولی محیطزیست نیاز داریم و روابط عمومیها میتوانند نقش مهمی در ایجاد این ارتباط دوسویه ایفا کنند تا مردم خود را بخشی از فرآیند حفاظت از طبیعت بدانند.
تالابها، اکوسیستمی شکننده
در ادامه، رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای ادارهکل حفاظت محیطزیست آذربایجان شرقی، نیز در گفتوگو با ایسنا با اشاره به اثرات گرمایش جهانی بر اکوسیستمهای تالابی اظهار کرد: گرمایش زمین در سالهای اخیر به یکی از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر وضعیت تالابها، بهویژه تالابهای داخلی، تبدیل شده و این اکوسیستمهای شکننده را در معرض تهدید قرار داده است.
یدالله آذرهوا با بیان اینکه تالابهای آذربایجان شرقی امسال نسبت به سالهای گذشته وضعیت مناسبتری دارند، گفت: بارشهای مطلوب فصلی و تداوم دمای نسبتاً مناسب تا اواخر خرداد، شرایط آبی تالابهای استان را بهبود بخشیده است، اما با آغاز فصل تابستان و افزایش دما، تبخیر آب از پهنههای تالابی اجتنابناپذیر است و بخشی از منابع آبی تالابها به تدریج از دست میرود.
وی نخستین پیامد گرمای هوا برای تالابها را افزایش تبخیر و کاهش وسعت پهنههای آبی عنوان کرد و افزود: کاهش سطح آب، تنها آغاز یک زنجیره از پیامدهای زیستمحیطی است. با افت تراز آب، انتشار برخی گازها، آزاد شدن مواد مغذی، کاهش کیفیت زیستگاهها و تهدید تنوع زیستی نیز تشدید میشود و همزمان احتمال وقوع آتشسوزی در عرصههای تالابی افزایش مییابد.
وی ادامه داد: گرمای شدید علاوه بر کاهش کمیت و کیفیت زیستگاههای تالابی، الگوی زندگی بسیاری از گونههای وابسته به این زیستگاهها، بهویژه پرندگان مهاجر را نیز تحت تأثیر قرار میدهد و میتواند موجب تغییر الگوهای مهاجرت، تغذیه و استقرار این گونهها شود.
رئیس اداره حفاظت و احیای تالابهای استان با اشاره به اقدامات انجام شده برای کاهش آثار گرما بر تالابها اظهار کرد: پیگیری و مطالبه حقابه تالابها از مهمترین برنامههای سازمان حفاظت محیطزیست است و در کنار آن، توسعه زیرساختهای حفاظتی، پایش مستمر تالابها و استفاده از سامانههای نوین پایش برای پیشگیری از تخریب و مقابله سریع با حوادثی مانند آتشسوزی در دستور کار قرار دارد.
وی افزود: در تالابهای آذربایجان شرقی نیز نصب و توسعه دوربینهای نظارتی، تقویت پاسگاههای محیطبانی، تجهیز امکانات حفاظتی و اطفای حریق و همچنین اجرای برنامههای آموزشی و اطلاعرسانی عمومی برای افزایش آگاهی مردم نسبت به اهمیت حفاظت از تالابها دنبال میشود.
وی با تأکید بر اینکه بخش قابل توجهی از آسیبهای وارد شده به تالابها ناشی از رفتارهای انسانی است، اظهار کرد: یکی از مهمترین مخاطرات در فصل گرما، روشن کردن آتش توسط گردشگران و طبیعتگردان در عرصههای طبیعی است؛ موضوعی که در صورت مدیریت نشدن، میتواند خسارتهای جبرانناپذیری به تالابها و سایر زیستگاههای طبیعی وارد کند.
آذرهوا بیان کرد: مردم هنگام حضور در طبیعت باید از روشن کردن آتش تا حد امکان خودداری کنند و در صورت ضرورت، پیش از ترک محل از خاموش شدن کامل آن اطمینان حاصل کنند. همچنین مدیریت مصرف آب، جلوگیری از رهاسازی زباله، بهرهبرداری اصولی از منابع تالابی و پرهیز از هرگونه تخریب در عرصههای تالابی، از مهمترین اقداماتی است که میتواند در حفظ این اکوسیستمها مؤثر باشد.
وی با تأکید بر نقش آموزش در حفاظت از محیطزیست خاطرنشان کرد: فرهنگسازی و آموزش عمومی باید از سنین پایه آغاز شود تا اهمیت تالابها، ارزشهای اکولوژیکی آنها و ضرورت حفاظت از این سرمایههای طبیعی برای نسلهای آینده بیش از پیش در جامعه نهادینه شود.
گرمایش جهانی، مؤثر بر تمامی زیستگاههای طبیعی
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیطزیست آذربایجان شرقی، با اشاره به اینکه آثار گرمایش جهانی محدود به یک منطقه یا کشور نیست، اظهار کرد: افزایش میانگین دمای سالانه، آثار گستردهای بر تمامی زیستگاههای طبیعی بر جای میگذارد و هر منطقه متناسب با شرایط اقلیمی و توپوگرافی خود، با پیامدهای متفاوتی مواجه میشود.
داوود غنیپور در گفتوگو با ایسنا گفت: تمامی اجزای یک اکوسیستم به یکدیگر وابسته هستند و افزایش دما ابتدا بر گیاهان که تولیدکنندگان اصلی اکوسیستم و تأمینکنندگان منابع غذایی محسوب میشوند، اثر میگذارد. کاهش تولیدات گیاهی به طور مستقیم جمعیت و تنوع حیاتوحش را تحت تأثیر قرار میدهد و در ادامه، کل زنجیره اکولوژیک دچار تغییر میشود.
وی افزود: در چنین شرایطی برخی گونههای جانوری برای فرار از گرما، زیستگاه خود را از نظر ارتفاع یا گستره جغرافیایی تغییر میدهند؛ اتفاقی که میتواند به حذف تدریجی گونههای بومی، ورود گونههای جدید و در نهایت برهم خوردن تعادل اکوسیستم منجر شود.
وی ادامه داد: تغییر ساختار اکوسیستمها، زمینه بروز بیماریهای نوپدید، گسترش آفات جدید و حتی تهدید امنیت غذایی را فراهم میکند؛ زیرا کاهش تولیدات گیاهی و تغییر در جمعیت گونهها، در نهایت بر تولیدات کشاورزی و دامی نیز اثرگذار خواهد بود.
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیطزیست آذربایجان شرقی با اشاره به ارتباط مستقیم گرمای هوا با کاهش منابع آبی اظهار کرد: افزایش محسوس دما معمولاً با کاهش بارندگی و افزایش تبخیر همراه است و این شرایط، کاهش منابع آب، تشدید آلودگیها، شکلگیری کانونهای گردوغبار و افزایش فشار بر زیستگاههای طبیعی را در پی دارد.
وی افزود: افزایش دما همچنین احتمال وقوع آتشسوزی در جنگلها و مراتع را بیشتر میکند و همین مسئله مستقیماً منابع غذایی و زیستگاههای حیاتوحش را تهدید میکند. البته ممکن است در برخی سالها نوسانات دمایی به صورت مقطعی و طبیعی رخ دهد، اما اگر این روند به شکل مستمر ادامه یافته و با خشکسالی همراه شود، باید آن را زنگ خطری جدی برای محیطزیست دانست.
وی درباره نزدیک شدن حیاتوحش به سکونتگاههای انسانی در روزهای گرم نیز گفت: در شرایط بحرانی مانند گرمای شدید، خشکسالی، آتشسوزی یا سایر بلایای طبیعی، حیوانات برای تأمین آب، غذا و پناهگاه ناچار میشوند به مناطق مسکونی نزدیک شوند و احتمال مشاهده آنها در حاشیه شهرها و روستاها افزایش مییابد.
غنیپور تأکید کرد: در چنین شرایطی مردم باید از هرگونه رویارویی مستقیم با حیوانات وحشی خودداری کنند، از غذادهی به آنها بپرهیزند، از جابهجایی گونهها بهویژه نوزادان حیوانات خودداری کرده و هرگونه مشاهده را به نزدیکترین اداره حفاظت محیطزیست اطلاع دهند. همچنین رعایت بهداشت، مدیریت پسماندها و ضدعفونی آبشخورها برای جلوگیری از انتقال بیماریهای مشترک میان انسان و حیاتوحش اهمیت ویژهای دارد.
وی افزود: ورود به زیستگاههای حساس، اجرای تورهای گردشگری بدون ضابطه، آفرود، شکار و هرگونه اقدام خودسرانه در این شرایط میتواند خسارتهای بیشتری به حیاتوحش وارد کند و شهروندان باید همکاری لازم را با مأموران حفاظت محیطزیست داشته باشند.
وی با اشاره به اقدامات ادارهکل حفاظت محیطزیست برای کاهش آثار گرمای شدید بر حیاتوحش اظهار کرد: این ادارهکل هر ساله مجموعهای از برنامههای مستمر و مقطعی را برای کاهش اثرات تغییرات اقلیمی اجرا میکند که از جمله آنها میتوان به ایجاد و مرمت آبشخورهای حیاتوحش، لایروبی چشمهها، تقویت حفاظت در زیستگاههای حساس، اعمال محدودیت یا ممنوعیت ورود به برخی مناطق آسیبپذیر و افزایش پایش مناطق تحت مدیریت اشاره کرد.
غنیپور افزود: تشکیل تیمهای واکنش سریع برای مقابله با بحرانهایی مانند آتشسوزی، ورود حیاتوحش به مناطق مسکونی و سایر حوادث، از دیگر اقدامات ادارهکل حفاظت محیطزیست است که با بهرهگیری از نیروهای تخصصی و مشارکت نیروهای آموزشدیده مردمی انجام میشود. همچنین آموزش جوامع محلی، افزایش آگاهی ذینفعان و همکاری مشترک با دستگاههایی همچون دامپزشکی، منابع طبیعی و شرکت آب منطقهای برای پایش بهتر زیستگاهها در دستور کار قرار دارد.
وی با تأکید بر اینکه حضور گردشگران در طبیعت، اگر بدون رعایت اصول محیطزیستی باشد، میتواند آسیبهای جبرانناپذیری به حیاتوحش وارد کند، گفت: ورود به زیستگاههای حساس، بهویژه در فصل زادآوری گونهها، موجب افزایش استرس در حیاتوحش و کاهش موفقیت تولیدمثل آنها میشود.
وی ادامه داد: یکی از مهمترین آسیبها، خروج خودروها از مسیرهای تعیینشده و فعالیتهای آفرودی در زیستگاههای طبیعی است که علاوه بر تخریب پوشش گیاهی، لانه پرندگان، خزندگان و جوندگان را از بین میبرد و حتی موجب نابودی جوجهها و نوزادان حیاتوحش میشود.
غنیپور افزود: رهاسازی زباله در طبیعت، مدیریت نامناسب پسماندها، همراه بردن حیوانات خانگی به مناطق حفاظتشده، قطع درختان برای روشن کردن آتش، انتقال هیزم از مناطق دیگر که میتواند موجب انتقال آفات و بیماریهای جدید شود، اتراق در حاشیه رودخانهها و منابع آبی، استفاده از نور و صدای غیرمتعارف در طبیعت، نشت سوخت و روغن خودروها و حتی حضور شکارچیان در پوشش گردشگر، از دیگر رفتارهایی است که آسیبهای جدی به زیستگاههای طبیعی وارد میکند.
وی با بیان اینکه ادامه روند افزایش دما و خشکسالی، آینده اکوسیستمهای طبیعی را با تهدیدهای جدی مواجه خواهد کرد، اظهار کرد: از بین رفتن زیستگاهها، کاهش منابع آبی، افزایش تبخیر، شکلگیری کانونهای جدید گردوغبار، گسترش بیماریهای نوپدید، کاهش تولیدات گیاهی، تهدید امنیت غذایی، ورود گونههای مهاجم، افزایش خطر آتشسوزی و تشدید تعارض میان انسان و حیاتوحش، تنها بخشی از پیامدهای ادامه این روند است.
معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیطزیست آذربایجان شرقی تأکید کرد: مقابله با این تهدیدها نیازمند برنامهریزی بلندمدت، مدیریت علمی، حفاظت مؤثر از زیستگاهها، افزایش مشارکت مردمی و تغییر الگوی بهرهبرداری از منابع طبیعی است؛ چراکه حفاظت از تنوع زیستی، تنها وظیفه سازمان حفاظت محیطزیست نیست و بدون همراهی مردم و سایر دستگاهها امکانپذیر نخواهد بود.
گرمای هوا تنها یک پدیده فصلی نیست، بلکه بخشی از روند تغییرات اقلیمی است که آثار آن از کاهش منابع آبی و افزایش خطر آتشسوزی گرفته تا تغییر رفتار حیاتوحش، آسیب به تالابها و تهدید امنیت غذایی، بیش از گذشته خود را نشان میدهد. در این میان، اگرچه اقدامات حفاظتی، توسعه زیرساختها و پایش مستمر زیستگاهها میتواند بخشی از خسارتها را کاهش دهد، اما موفقیت این برنامهها بدون مشارکت مردم، تغییر الگوی رفتار در طبیعت و مدیریت سازگار با شرایط جدید اقلیمی امکانپذیر نخواهد بود.
