به گزارش طنین باران، این تور رسانهای ساعت ۶:۳۰ صبح یکی از روزهای شهریور از مقابل خانه تاریخی ثقهالاسلام در چایکنار، پایینتر از پل قاری، آغاز شد؛ جایی که اتوبوسها منتظر فعالان رسانهای بودند تا آنان را به منطقه آزاد ارس و شهر مرزی جلفا ببرند.
از دیوانخانه قائممقام تا جاده میشو
نقطه آغاز این سفر، خود روایتی از تاریخ ۲۰۰ ساله تبریز بود؛ محدوده دیوانخانه قائممقام فراهانی، وزیر عباسمیرزای ولیعهد. اندکی تأمل در این مکان، انگاره جنگهای ایران و روس و جانفشانیهای عباسمیرزا و یارانش را در ذهن زنده میکند. هنوز بقایای مجموعه دیوانی قائممقام، از جمله کوشک و یخچال، در این محدوده قابل مشاهده است.
کاروان اتوبوسها پس از پر شدن، راه منطقه آزاد ارس در حاشیه رودخانه همیشه خروشان ارس را در پیش گرفت. دامنههای ارتفاعات میشو و خنکای هوای منطقه، جذابیت سفر را دوچندان میکرد. کاروان پس از عبور از کمربندی مرند، مسیر جلفا را ادامه داد و در هر پیچ جاده، خاطرهای تاریخی پیش روی مسافران قرار گرفت.
چرچر؛ ایستگاه تاریخ معاصر
در سهراهی «چرچر»، تاریخ بار دیگر خودنمایی کرد؛ منطقهای که در جنگ جهانی دوم محل عبور نیروهای شوروی بود. نیروهای شوروی در سوم شهریور ۱۳۲۰ با عبور از مرزهای شمالغرب ایران وارد کشور شدند و سالها حضور آنان در بخشهایی از شمال ایران، یکی از فصلهای تلخ تاریخ معاصر را رقم زد.
یکانات؛ خاستگاه دلاوران مشروطه
با عبور از چرچر، کاروان وارد ضلع شرقی یکانات شد؛ پهنهای وسیع با حدود ۱۵ پارچه آبادی که مردمانش به شجاعت شهرت دارند و دلاورانش نقشی مهم در انقلاب مشروطه ایفا کردند. نامهایی چون اسماعیل یکانی، میرزا نورالله یکانی و سه برادر جوان یکانی — قوچعلی، شیرعلی و دیگر مبارزان — در روایتهای مشروطه آذربایجان ماندگار شده است. احمد کسروی نیز در «تاریخ مشروطه ایران» به بخشی از این جانفشانیها و سرنوشت تلخ مبارزان یکانات پرداخته است.
آرامگاه «خلیلخان هرزندی» در روستای «گلینقیه» نیز برش دیگری از ایستادگی دلاوران آذربایجان در برابر استبداد و مداخلات خارجی دوران مشروطه است. در ادامه مسیر و هنگام رسیدن به «درهدیز»، تصویرسازیهای رضا براهنی در کتاب «رازهای سرزمین من» از این منطقه در ذهن جان میگیرد و سرانجام، مقصد نهایی این مسیر تاریخی، شهر جلفا و مرزهای رود ارس است.
جلفا؛ از «شهر بدون گورستان» تا قطب توسعه
جلفا در بیش از دو قرن گذشته یکی از مهمترین پلهای ارتباطی ایران با قفقاز و روسیه بوده است؛ شهری که نامش با سفرهای تاریخی، تجارت، جنگ و تحولات سیاسی منطقه گره خورده است. تصویر عبور ناصرالدین شاه از رود ارس در سفر به فرنگ و خاطرات محمد سعید اردوبادی از جلفا و روستاهای پیرامونی آن در دوران مشروطه در کتاب «تبریز مهآلود»، بخشی از این گذشته پرفراز و نشیب را روایت میکند.
جلفایی که تا دو دهه پیش به دلیل جمعیت اندک به «شهر بدون گورستان» معروف بود، پس از تبدیل شدن به منطقه آزاد، رونقی قابل توجه یافته است. اگر در دهههای نهچندان دور، ساکنان جلفای ایران امکانات آن سوی ارس را با حسرت مینگریستند، امروز این معادله تا حد زیادی دگرگون شده و جلفای ایران به نمادی از توسعه در منطقه تبدیل شده است؛ هرچند افزایش چشمگیر قیمت زمین و هزینههای زندگی، از جمله پیامدهایی است که ساکنان بومی با آن مواجهاند.
پل ضیاءالملک؛ سازهای اورارتویی در مسیر ثبت جهانی
نخستین مقصد فعالان رسانهای در این تور، بازدید از طرح مرمت و بازسازی پل تاریخی ضیاءالملک نخجوانی بود؛ پلی تاریخی بر فراز ارس که بر اساس توضیحات کارشناسان، قدمت آن به دوره اورارتو بازمیگردد.
این سازه تاریخی که دهانهای به طول ۴۱ متر دارد، در فهرست بزرگترین پلهای آجری جهان جای میگیرد و ارتفاع تاج آن به ۲۰ متر میرسد؛ بخشی از سازه نیز در زیر آب قرار گرفته است.
بر اساس اعلام دستاندرکاران طرح، بخش مربوط به ایران این پل در حد فاصل جلفای ایران و روستای گلستان نخجوان با اعتباری بالغ بر ۲۰ میلیارد ریال مرمت و برای ثبت جهانی آماده میشود.
کارشناسان حاضر در محل توضیح دادند که جلفای قدیمی از امتداد این پل آغاز میشده و به سمت کلیسای سنت استپانوس ادامه داشته است. در حفاری های انجامشده برای مرمت پل نیز آثاری از سازه انتقال آب شرب شهر قدیمی نمایان شده است.
درباره تاریخ ساخت این پل روایت های متفاوتی وجود دارد. حمدالله مستوفی در «نزهة القلوب» از پلی که ضیاء الملک نخجوانی بر رود ارس ساخته و آن را از بناهای بزرگ دانسته، یاد کرده است. شرفالدین علی یزدی نیز در «ظفرنامه تیموری»، پل جلفا را سازهای سنگی، مستحکم و باشکوه توصیف کرده است.
اهمیت تاریخی این پل تنها به معماری آن محدود نمیشود؛ عبور سپاهیان تیمور گورکانی از پل جلفا در سال ۷۸۸ هجری قمری از جمله رویدادهایی است که در منابع تاریخی به آن اشاره شده است. توصیفهای تاریخی از دهانههای بزرگ پل نیز نشان میدهد که سازندگان آن برای مقابله با جریان قدرتمند ارس، دهانههایی وسیع برای عبور آب در نظر گرفته بودند.
این پل در گذر زمان و بر اثر طغیان های ارس، جنگها و لشکر کشیهای متعدد بارها آسیب دید و بازسازی شد و سرانجام بخش عمده آن از میان رفت. امروز بقایای آن در کنار ارس و در مجاورت مجموعه تاریخی جلفا، یادآور دورهای است که این رودخانه نهتنها یک مرز طبیعی، بلکه یکی از مهمترین مسیرهای ارتباطی و تجاری منطقه بود.
پل ضیاء الملک در ۱۰ دی ۱۳۸۱ با شماره ۶۶۷۳ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و میتواند در کنار کاروانسرای خواجه نظر و دیگر آثار تاریخی جلفا، بخشی از روایت تاریخی و گردشگری مسیر ارس را شکل دهد. در برخی روایت های تاریخی نیز آمده است که اوزون حسن، پادشاه نامدار آققویونلو، برای جلوگیری از عبور سپاهیان دشمن، پل را تخریب کرده است.
سنت استپانوس؛ میراث مذهبی در قلب صخرهها
مقصد بعدی اعضای تور، کلیسای سنت استپانوس یا «کلیسای خرابه» در دل کوههای ضلع جنوبی ارس بود. طبیعت رودخانه سبزفام ارس با کوههای موسوم به مریخی در دو سوی آن و گونههای گیاهی حاشیه رودخانه، چشماندازی تماشایی ایجاد کرده است.
کاروان اتوبوسها همچون ماری دراز در جاده پیش میرفت و پیچهای متعدد و تند مسیر را یکی پس از دیگری پشت سر میگذاشت. در انتهای مسیر، سربالایی تند منتهی به کلیسا نفس اتوبوسها را میگرفت تا سرانجام بنای تاریخی سنت استپانوس در میان قلههای نوکتیز و صخره های اطراف نمایان شود.
کلیسا در این موقعیت طبیعی، بیشتر به قلعهای دستنیافتنی شباهت دارد که جز از ضلع شرقی، امکان دسترسی به آن دشوار است؛ ورودیای که در گذشته با دروازهای طاقی شکل محافظت میشده است.
بر اساس توضیحات راهنمای تور، زمینهای اطراف کلیسا در دوره حکمرانی عباس میرزای ولیعهد بر آذربایجان به مبلغ ۳۰۰ تومان خریداری و وقف شده و در فرمان وی نیز تأکید شده است که کسی حق فروش این اراضی را ندارد.
مرمت و بازسازی کلیساهای تاریخی جلفا، که بنا بر توضیحات مطرح شده ارزش آن با احتساب هزینههای امروز به بیش از یک هزار میلیارد تومان میرسد، نمونهای از توجه تاریخی به حفظ میراث مذهبی و تعامل با اقلیتهای دینی در نظام جمهوری اسلامی است.
بازدید و آشنایی با تاریخچه احداث کلیسای سنتاستپانوس حدود نیم ساعت به طول انجامید و اعضای تور پس از ثبت تصاویر و تولید محتوای رسانهای، مسیر بازگشت به سمت جلفا را از حاشیه رودخانه ارس در پیش گرفتند.
راکفال؛ ژئوسایت جهانی در حاشیه ارس
ژئوپارک «راکفال» ایستگاه بعدی فعالان رسانهای بود. راکفال جاذبهای طبیعی در دو سوی رودخانه خروشان ارس است؛ صخرهها و دیوارههای برافراشتهای که همچون حصاری طبیعی از این رودخانه و منبع حیات منطقه محافظت میکنند.
بر اساس توضیحات مدیر ژئوپارک ارس، «راکفال» یکی از ژئوسایتهای ثبتشده در محدوده ژئوپارک جهانی ارس است؛ ژئوپارکی که در شمالغرب ایران و در محدوده شهرستان جلفا قرار دارد و در سال ۲۰۲۳ در فهرست ژئوپارکهای جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.
به گفته وی، راکفال از نمونههای شاخص پدیدههای زمینشناختی در ژئوپارک ارس است و ارزش آن در نمایش فرایندهای طبیعی شکلدهنده سیمای زمین و ارتباط میان ساختارهای سنگی و فرسایش منطقه نهفته است.
مدیر ژئوپارک ارس با اشاره به تنوع زمینشناختی منطقه ادامه داد: ژئوپارک ارس به دلیل تنوع سنگهای رسوبی و آذرین، ساختارهای تکتونیکی و پدیدههای فرسایشی، مجموعه متنوعی از ژئوسایتها را در خود جای داده و راکفال نیز از این منظر ظرفیت بالایی برای آموزش زمینشناسی و توسعه ژئوتوریسم دارد.
وی گفت: اهمیت راکفال تنها به ارزش زمینشناختی آن محدود نمیشود و این ژئوسایت در برنامه بازدید ارزیابان شبکه جهانی ژئوپارکهای یونسکو نیز قرار داشته است.
مدیر ژئوپارک ارس وسعت این مجموعه را یکهزار و ۶۷۰ کیلومتر مربع عنوان کرد و افزود: ژئوپارک ارس در کنار ژئوسایتهای طبیعی و زمینشناختی، مجموعهای از جاذبههای تاریخی و فرهنگی مانند کلیسای سنتاستپانوس را نیز در خود جای داده و همین ترکیب، ظرفیت آن را برای گردشگری زمینشناختی و طبیعتگردی افزایش داده است.
یادمان سه سرباز؛ ایستادگی در برابر شوروی
حضور بر مزار سه شهید استقلال وطن در کنار پل آهنی جلفا، آخرین مقصد تور رسانهای در یک روز گرم شهریور بود؛ فضایی آمیخته با حس غرور و افتخار که نام و آوازه خود را از رشادت سه سرباز وطندوست در مقابل نیروهای شوروی در شهریور ۱۳۲۰ گرفته است.
اینجا سه مزار در کنار پل آهنی جلفا، بر کرانه رود ارس و در سکوت مرزی خود، روایتگر یکی از فصلهای ماندگار مقاومت سربازان ایرانی است. سرجوخه ملکمحمدی، سیدمحمد راثی هاشمی و عبدالله شهریاری در جریان ورود نیروهای شوروی به ایران در برابر نیروهای مهاجم ایستادگی کردند و سرانجام در همان محل به شهادت رسیدند.
روایت مقاومت این سه سرباز، فضای پیرامون پل را از یک جاذبه صرفاً تاریخی به یادمانی از دلاوری و وطندوستی تبدیل کرده است. بر اساس روایتهای منتشرشده، نیروهای شوروی برای عبور از پل با مقاومت این سه مرزبان روبهرو شدند و پس از شهادت آنان، پیکرشان با احترام و تشریفات نظامی در کنار پل به خاک سپرده شد.
امروز در کنار این قبرها، یادمان و سردیسهای سه سرباز قرار گرفته و صدای رود ارس و چشمانداز پل آهنی، فضای متفاوتی به این نقطه بخشیده است؛ جایی که تاریخ در میان طبیعت مرزی جلفا حضوری ملموس دارد و مسافر را به مکثی کوتاه در برابر داستان سه سربازی فرامیخواند که نامشان با یکی از تلخترین روزهای تاریخ معاصر مرز جلفا گره خورده است.
دستاوردهای گردشگری ارس؛ از عضویت جهانی تا شهر سالم
محمد مسعودینیا، معاون فرهنگی، اجتماعی و گردشگری سازمان منطقه آزاد ارس، در جریان این تور با اشاره به ظرفیتهای گردشگری منطقه گفت: ارس در حوزه جذب گردشگران نوروزی، در دو بخش داخلی و خارجی، با وجود شرایط جنگی رتبه نخست را کسب کرد.
وی افزود: در ۱۶ ماه گذشته یکهزار تخت به ظرفیت اماکن اقامتی منطقه افزوده شده و امسال نیز دو هتل با مجموع ۹۵ تخت آماده افتتاح است.
مسعودینیا ادامه داد: برای امسال دو رویداد مهم گردشگری پیشبینی شده است؛ سومین مجمع تورگردانان اکو در آذرماه با حضور میهمانان خارجی در ارس برگزار میشود و دومین همایش بومگردانان بینالمللی نیز در منطقه آزاد ارس برگزار خواهد شد. برگزاری این دو رویداد میتواند آورده گردشگری و اقتصادی برای منطقه داشته باشد.
وی با اشاره به عضویت ارس در سازمان جهانی گردشگری گفت: اواخر سال گذشته عضویت ارس در سازمان جهانی گردشگری در عربستان اعلام شد که این موضوع ظرفیت بزرگی برای منطقه و رونق گردشگری آن محسوب میشود.
معاون فرهنگی و اجتماعی سازمان منطقه آزاد ارس همچنین از فعال بودن ژئوپارک جهانی ارس و انجام مراحل نهایی ارزیابی آن خبر داد و گفت: اقدامات مربوط به ثبت ظرفیتهای تاریخی و طبیعی منطقه در سطح جهانی در حال پیگیری است.
مسعودینیا با اشاره به برنامههای اجتماعی منطقه گفت: موضوع «شهر سالم» جلفا با نظارت مجامع بینالمللی در حال پیگیری است و جلفا پس از مراغه و شهر جدید سهند، سومین شهر استان آذربایجان شرقی و نخستین شهر سالم در میان مناطق آزاد کشور خواهد بود. به گفته وی، ۹۵ درصد اقدامات لازم در این زمینه انجام شده است.
وی افزود: معاونت فرهنگی و اجتماعی منطقه آزاد ارس در ارزیابی سال گذشته رتبه نخست کشور را به خود اختصاص داد.
مسعودینیا درباره اقدامات آموزشی نیز اظهار کرد: در حوزه مدرسهسازی و آموزش، پوشش دانشآموزی در منطقه به ۱۰۰ درصد رسیده است. سال گذشته هشت مدرسه افتتاح شد و عملیات اجرایی ساخت ۶ مدرسه نیز امسال آغاز میشود که تا سال آینده به بهرهبرداری خواهند رسید.
وی ادامه داد: تا بازگشایی مدارس در مهرماه امسال نیز دو مدرسه در منطقه افتتاح میشود و طی یک سال و نیم گذشته، سرمایهگذاری آموزشی در منطقه آزاد ارس با رشد سهبرابری به هشت میلیارد تومان رسیده است.
مسعودینیا در پایان با تبریک فرا رسیدن هفته دفاع مقدس گفت: ۱۲ برنامه مفصل به مناسبت این هفته در منطقه آزاد ارس پیشبینی شده است.
نقطه پایانی؛
سفر یکروزه فعالان رسانهای آذربایجان شرقی به ارس، در واقع عبوری کوتاه از میان چند سده تاریخ، طبیعت و فرهنگ این خطه بود؛ از خانه و دیوانخانههای تاریخی تبریز تا جادههای میشو و یکانات، از پلهای کهن بر فراز ارس و کلیسای سنتاستپانوس تا ژئوسایت راکفال و مزار سه سربازی که نامشان با دفاع از مرزهای ایران گره خورده است. ارس در این مسیر تنها یک مقصد گردشگری نیست؛ روایتی بههمپیوسته از تاریخ، طبیعت، مرز، تجارت و توسعه است.
در جریان این بازدیدها، کارشناسان حوزههای گردشگری، میراث فرهنگی و ژئوپارک، توضیحات تخصصی و مستندی درباره پیشینه، اهمیت تاریخی، ویژگیهای طبیعی و زمینشناختی و ظرفیتهای گردشگری هر یک از این آثار ارائه کردند.
