طنین باران، دریاچه اورمیه؛ این نگین فیروزهای منطقه آذربایجان که طی سالهای گذشته بخشهای قابل توجهی از آن خشک شده بود بدون تاثیرات آنچنانی طرحهای نجات دریاچه که از آن به عنوان اقداماتی برای تسهیل جریان ورودی آب رودخانهها یاد میشود و به لطف بارش بارانهای بهاری ۱۴۰۵ موقتاً همچون یک نگین زیبا میدرخشد اما هیچگونه تضمینی برای تداوم این روند وجود ندارد!
متاسفانه ذوقزدگی برخی از رسانههای پایتخت در حد یک تبلیغات مدیریتی و رسانهای خلاصه میشود زیرا کارشناسان حوزه محیط زیست معتقدند پایداری وضعیت آبی دریاچه اورمیه منوط به مدیریت صحیح منابع و مصارف آب در حوضه دریاچه و تداوم ورود جریانات آبی به آن از رودخانههای ورودی در کل حوضه است.
در حقیقت، بزرگترین اشتباه این است که بهبود نسبی و فصلی ناشی از بارشها را به معنای احیای دریاچه اورمیه بدانیم لذا برخلاف نظر مسئولان خوابآلود، اگر وضعیت فعلی را مطلوب جلوه دهیم در واقع ریشه اصلی بحران یعنی غارت سیستماتیک منابع آبی را نادیده گرفتهایم و همه چیز را به بارندگی گِره زدهایم در حالی که وضعیت فعلی نگین فیروزهای آذربایجان نه نشانه احیاست و نه حال خوب آن را بیان میکند بنابراین باید اذعان کرد دریاچه اورمیه همچنان در بحران است و نباید اجازه داد بارش های اتفاقی، چشم ما را بر سوءمدیریت متولیان امر ببندد!
علیرغم اینکه پهنه دریاچه اورمیه در بهار ۱۴۰۵ رکورد ۴ سال اخیر را شکسته و به اذعان فعالان حوزه محیط زیست فاصله چندانی تا ثبت بالاترین تراز ۵ سال گذشته ندارد اما، این وضعیت به معنای احیای دریاچه اورمیه نیست به طوری که نگین فیروزهای منطقه آذربایجان در دهه ۷۰ شمسی بیش از ۳۰ میلیارد مترمکعب آب داشت حالآنکه این روزها در حدود ۲ الی ۳ میلیاردمترمکعب آب دارد و دقیقاً به همینخاطر است که نباید زیاد به ذوق و شادی کاذب پرداخت…
احیای پایدار دریاچه اورمیه هنوز به یک بازه زمانی حداقل ۱۰ ساله نیاز دارد!
مشاهده آب در بستر دریاچه اورمیه شاید خوشحالکننده باشد اما واقعیت با احساسات ما فرسنگها فاصله دارد کمااینکه در حال حاضر تراز دریاچه به حدود ۱۲۷۱ متر رسیده که طی ۶ سال گذشته بیسابقه بوده است، لذا امید به احیای این پهنه آبی منطقه آذربایجان افزایش یافته و طی ماههای اخیر ۳۰ میلیون مترمکعب آب وارد دریاچه اورمیه شده و بهبود شرایط، موجب زنده شدن آرتمیا شده است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی در این خصوص معتقد است: حجم آب دریاچه اورمیه به دنبال گشایشهای آبی و مدیریت منابع، از ۲۵۰ میلیون مترمکعب به حدود ۳،۸ میلیارد مترمکعب رسیده که افزایش چشمگیر و نویدبخشی دارد، هرچند که شرایط کنونی امیدبخش است اما به هیچوجه به معنای عبور کامل از بحران نیست و دریاچه هنوز تا احیای کامل قبلی خود، فاصله زیادی دارد.
“محمدحسین حسنزاده” با اشاره به افزایش دما در ماههای آینده اضافه کرد: مردم باید آگاه باشند که در فصل تابستان بخشی از آب دریاچه اورمیه بر اثر تبخیر از دست میرود اما با وجود این واقعیت طبیعی، وضعیت فعلی نسبت به سالهای گذشته قابل توجه و متفاوت است کمااینکه سرعت و مدت زمان احیای دریاچه، مستقیماً به عملکرد ما در مدیریت مصرف آب و اصلاح رفتارهای بهرهبرداری بستگی دارد.
وی با تاکید بر اینکه تامین حقابه دریاچه، اصلاح الگوی کشت، کاهش سطح زیر کشت و تقویت نگاه مشارکتی از جمله مهمترین اولویتهای آذربایجان شرقی در حفظ وضعیت موجود و پیشبرد روند احیاست یادآور شد: بخشی از منابع آبی استان به حوضههای دیگری مانند دریای خزر میریزد اما در عین حال رودخانههایی مانند قلعه چای و آجیچای از جمله مسیرهای مهمی هستند که به دریاچه اورمیه منتهی میشوند و در تامین حقابه آن نقش دارند.
حسن زاده با اشاره به اینکه در سالهای اخیر، بخشی از نیاز آبی دریاچه از طریق خروجی تصفیهخانهها تامین شده و با تکمیل فاز دوم این طرحها، امکان انتقال آب بیشتر به بستر دریاچه فراهم میشود متذکر شد: حفظ کیفیت آب خروجی، کاهش برداشتهای غیرمجاز و هدایت حقابه به سمت دریاچه از جمله محورهای مهمی است که باید با جدیت دنبال شود لذا اگرچه رسیدن به شرایط مطلوب دور از دسترس نیست اما این مسیر کوتاهمدت نخواهد بود و برآوردها نشان میدهد که احیای پایدار دریاچه اورمیه دستکم به یک بازه زمانی ۱۰ ساله نیاز دارد!
هنوز همه جریانات آب رودخانهها به سمت دریاچه اورمیه هدایت نشدهاند!
شرایط فعلی دریاچه اورمیه به عنوان نگین فیروزهای شمالغرب ایران پایان ماجرا نیست، به گفته کارشناسان این پیروزی زمانی پایدار خواهد بود که استمرار و نظارت دقیق سرلوحه کار متولیان امر قرار گیرد؛ شرکت آب منطقهای با نظارت مستمر و گشتهای بازرسی، اجازه ندهد این حقآبه در مسیر رسیدن به دریاچه، توسط موتورپمپهای غیرمجاز یا انحراف در نهرهای سنتی به یغما برود زیرا آبی که از سدها رها میشود، سهم انحصاری دریاچه است و نباید در مسیر ناپدید شود.
در حقیقت، اگرچه رهاسازی از سدّها گام بزرگی است اما نباید از سهم حیاتی تصفیهخانه فاضلاب کلانشهر تبریز غافل شد زیرا وعده انتقال سالانه میلیونها مترمکعب آب تصفیهشده به دریاچه اورمیه هنوز به طور کامل عملیاتی نشده و تا زمانی که این منبع پایدار به چرخه احیا نپیوندد، نمیتوان از ثبات وضعیت دریاچه اطمینان داشت.
استاد دانشگاه تبریز در این باره با اشاره به اینکه حجم آب حاصل از بارشهای اوایل سال ۱۴۰۵ در این دریاچه به حدود ۳ میلیارد مترمکعب میرسد گفت: به دلیل عدم مدیریت و عدم ساماندهی مسیر رودخانههای واقع در حوضه دریاچه اورمیه، نتوانستهایم همه جریانات آب رودخانهها را به سمت دریاچه اورمیه هدایت کنیم در حالی که این امکان بود که دریاچه را با بارشهای اسفند ۱۴۰۴ و فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۵ به تراز بالاتری از تراز فعلی ارتقا دهیم.
“بهروز ساریصراف” افزود: حجم فعلی دریاچه اورمیه ۲ میلیارد و ۸۰۰ مترمکعب برآورد شده است در حالی که به راحتی میشد تا پایان اردیبهشت ۱۴۰۵ حجم آب دریاچه را به بالاتر از ۴ میلیارد مترمکعب آب رساند لذا باید در اولویت اول و دوم به مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی و ارتقای بهرهوری و ارتقای تکنیکهای آبرسانی اهتمام ورزید و در نهایت به فکر انتقال آب از سایر حوضههای آبی خارج کشور به دریاچه اورمیه باشیم.
وی با اشاره به اینکه درجه حرارت امسال استان حداقل ۲ درجه افزایشی است که بر شدت تبخیر آب دریاچه در تابستان سال جاری میافزاید اضافه کرد: ایجاد و تشکیل پژوهشکده مطالعات پایش آب و هواشناسی از اقدامات ضروری در پیشبینی جوی در شرایط تغییر اقلیم است که باید در سطح استان دنبال شود.
با بارشهای رحمت الهی و تدابیر ستاد احیای دریاچه اورمیه، این روزها شاهد روزهای نسبتاً ایدهآلی برای نگین فیروزهای آذربایجان هستیم اما برای اینکه این روزها به خاطرهای کوتاه و موقت تبدیل نشوند، لازم است مدیران استانهای آذربایجان شرقی و آذربایجان غربی به جای دیدارها و جلسات تشریفاتی، تمرکز خود را بر مدیریت وجب به وجب مسیرهای انتقال آب و اتمام پروژههای نیمهتمام تصفیه فاضلاب شهرهای اطراف دریاچه معطوف نمایند تا در روزهای گرم و سوزان تابستان، باز هم نگران حیات این پهنه آبی شوند.
بدین ترتیب، علیرغم بارشهای مناسب بهار ۱۴۰۵، اگر مصرف آب به صورت بهینه مدیریت نشده و برداشت های غیرمجاز از رودخانهها و منابع آبی زیرزمینی ادامه پیدا کند شرایط آبی دریاچه اورمیه پایدار نخواهد ماند ولذا استمرار حال مناسب این پهنه آبی منوط به مدیریت صحیح منابع آب، همکاری کلیه دستگاههای متولی و بهویژه مشارکت مردمی در سطح حوضه و استمرار ورود جریانات آبی به دریاچه چیچست آذربایجان است.
